Gelenekten Geleceğe: Ahilik Kültürü ve Modern Dünyaya Mesajı
Tarih boyunca Anadolu toprakları, sadece savaşların, göçlerin ve imparatorlukların değil; aynı zamanda eşsiz toplumsal sistemlerin de beşiği olmuştur. Bu sistemlerden biri vardır ki, yüzyıllar önce filizlenmiş olmasına rağmen, bugün hâlâ sosyal adalet, mesleki etik ve toplumsal dayanışma denince akla ilk gelen modellerdendir: Ahilik.
Ahilik, 13. yüzyılda Anadolu’da ortaya çıkan, esnaf ve zanaatkârları örgütleyen, onları sadece ekonomik değil, aynı zamanda ahlaki, dini ve toplumsal açıdan da eğiten bir teşkilattır. Ahiliğin kurucusu kabul edilen Ahi Evran, bu yapıyı Horasan erenlerinin, Türk-İslam düşünürlerinin ve tasavvuf geleneğinin bir sentezi olarak inşa etmiştir.
Kökeni Arapça kardeşim kelimesine dayanan Ahilik, esasen “kardeşlik” anlamına gelir. Ancak burada söz konusu olan kardeşlik, yalnızca soy bağıyla sınırlı değil; aynı zamanda meslektaşlık, mahalle arkadaşlığı ve insanlık bağıyla örülmüş bir manevi kardeşliktir.
Ahilik sistemi bir meslek örgütü olmanın çok ötesindedir. İçinde “ustalık, kalfalık, çıraklık” gibi mesleki hiyerarşileri barındırırken, bireyin ahlaki ve dini olgunluğunu da göz önünde bulundurur. Bir kimse, yalnızca işinde iyi olduğu için değil, dürüst, adil, sabırlı ve paylaşımcı olduğu için de saygı görür.
Her esnafın bir “piri”, her mesleğin bir “fütüvvetnamesi” (ahlak anayasası) vardır. Yeni çıraklar dualarla, törenlerle mesleğe alınır. Helal kazanç, kul hakkı, yalan söylememe, hile yapmama gibi ilkeler, sistemin temel taşlarıdır.
Müslüman Türk milletine has bir örgütlenme olan Ahiliğin şu meşhur düsturu bu yapının nüvesini özetler:
Elini açık tut, sofranı açık tut, kapını açık tut; gözünü bağlı tut, belini bağlı tut, dilini bağlı tut. (Yani: Cömert ol, misafirperver ol, yardımsever ol; haramdan sakın, iffetli ol, sözünde ölçülü ol.)
Bu ilkelerin ilk 10 maddesini şöyle toparlayabiliriz:
Doğruluk, Adalet, Sabır, Cömertlik, Çalışkanlık, Hoşgörü, Dayanışma, Ahlaklı ticaret, Vatan sevgisi ve Dini-manevi gelişim.
Ahilik, bugün çokça aradığımız ama bulmakta zorlandığımız bir sosyal denge sistemini başarıyla kurmuştu. Bir yanda rekabet vardı ama bu rekabet merhametle sınırlanmıştı. Herkes rızkını arardı ama kimse başkasının kazancına göz dikmezdi. Hileli mal satmak yalnızca esnaf locasında atılma sebebi değil, toplumdan dışlanma sebebiydi.
Kadınlar da bu sistemin dışında bırakılmamış, “Bacıyan-ı Rum” adı altında örgütlenerek hem üretim hem eğitim alanında aktif olmuşlardı. Bu yönüyle Ahilik, kadınların ekonomik hayattaki varlığını da tanımış ender geleneklerden. Kısacası, sivil örgütlenmeler içinde dünyada ilk kadın hakları hareketi Ahilik sistemi ile doğmuştur.
Bugün Kırşehir merkez olmak üzere Türkiye genelinde her yıl kutlanan “Ahilik Haftası”, bu kadim geleneğin izlerini yaşatma çabasının bir ifadesidir. Ancak itiraf etmek gerekir ki, Ahilik sadece anmakla değil, anlamakla yaşatılabilir.
Modern dünyada işletmelerin, şirketlerin, küçük esnafın ve hatta çalışanların bile en çok ihtiyaç duyduğu şey; Güven, Ahlak, Dürüstlük ve Dayanışma’dır.
İşte Ahilik, tam da bu eksikliklere cevap olabilecek bir kültürel mirastır. Günümüz dünyasında çokça konuşulan “sosyal girişimcilik”, “etik ticaret”, “sürdürülebilirlik” gibi kavramların özünde, Ahilik felsefesi yatmaktadır.
Ahilik, bir zamanlar yaşamış bir esnaf örgütü olarak değil; bir yaşam felsefesi olarak okunursa, bugüne de ışık tutar. Zira Ahi olmak için ne kalfa olmak gerekir, ne de demir dövmek… Bir üniversite öğrencisi de Ahi olabilir, bir taksi şoförü de, bir öğretmen de…
Önemli olan, hangi işi yaparsak yapalım onu dürüstçe, sevgiyle, paylaşarak ve hakkını vererek yapmaktır.
Ahilik, geçmişin tozlu raflarında kalmış bir nostalji değil; geleceğin inşasında bize yol gösterecek güçlü bir değer sistemidir. Onu yeniden hatırlamak, sadece esnafı değil, toplumu da yeniden inşa etmektir. Belki de bu yüzden en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, teknoloji değil, biraz Ahi vicdanıdır…
Geçmişte Osmanlı devletini bir cihan imparatorluğu haline getiren Ahilik, iyi anlatılmalı, iyi anlaşılmalıdır. En az 20 yıl Ahilik kutlamalarının bizzat merkezinde bulunan ve etkinliklerin hayata geçirilmesinde görev almış birisi olarak söylüyorum ki; artık Ahilik yeniden filizlenmeye başlamıştır. Devlet okullarında Ahilik okutulmakta devletin en üst ricali şed kuşanmaktadır. Valilikte görev yaptığım süre içerisinde Başbakanlar Mesut Yılmaz, Ahmet Davutoğlu, Binali Yıldırım, Cumhurbaşkanları Turgut Özal, Süleyman Demirel, Abdullah Gül ve Recep Tayyip Erdoğan Şed kuşanmış Ahiğin uhrevi ve dünyevi bir kurtuluş reçetesi olduğunu kabullenmişlerdir.
Önümüzdeki günlerde Ahilikle ilgili düşüncelerimi ve onun filizlenmesini sağlayan büyüklerimizi yazmaya çalışacağım. Bu yıl 38.’si dün başlayan ve 28 Eylül’e kadar devam edecek Ahilik etkinliklerinin hayırlara vesile olmasını diliyorum. Başta Ahilik tohumunu eken Ahi Evran-ı Veli hazretleri olmak üzere yaşamasını ve günümüzde yeniden filizlenmesine katkı sağlayanları rahmet, saygı ve minnetle anıyorum.